احساساتی مانند خشم، ترس و غم به خودی خود بد یا غیرطبیعی نیستند. این احساسات بخشی طبیعی از زندگی هستند و در بعضی موقعیت‌ها حتی می‌توانند به فرد کمک کنند از خود محافظت کند.
آنچه می‌تواند مشکل‌ساز شود، شدت بیش از حد، تداوم غیرمعمول یا شیوه نامناسب ابراز احساسات است. برای مثال، احساس خشم طبیعی است، اما کتک زدن دیگران، آسیب زدن به خود، شکستن وسایل یا استفاده مداوم از رفتارهای پرخاشگرانه، رفتارهایی هستند که نیاز به توجه و بررسی دارند.
بنابراین هدف از درمان پرخاشگری در کودکان این نیست که کودک دیگر هرگز عصبانی نشود؛ بلکه هدف این است که کودک بتواند احساس خشم خود را بشناسد، آن را به شکل مناسب بیان کند و راه‌های سالم‌تری برای مدیریت آن یاد بگیرد.
کودکان به‌تدریج مهارت‌های مربوط به شناخت و مدیریت هیجان‌ها را یاد می‌گیرند. بنابراین والدین می‌توانند از سال‌های ابتدایی زندگی به کودک کمک کنند احساسات مختلف خود را بشناسد و روش مناسبی برای بیان آن‌ها پیدا کند.
آموزش مهارت‌های هیجانی در دوران کودکی می‌تواند به کودک کمک کند در موقعیت‌های مختلف، به جای واکنش‌های فوری و پرخاشگرانه، از راهکارهای مناسب‌تری استفاده کند. در این مسیر، الگوی رفتاری والدین نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کودک بخش قابل‌توجهی از مهارت‌های رفتاری را از مشاهده رفتار بزرگسالان یاد می‌گیرد.
والدین می‌توانند با استفاده از روش‌های زیر به کودک کمک کنند خشم خود را بهتر بشناسد و مدیریت کند.
در قدم اول، کودک باید بتواند احساس خود را تشخیص دهد و برای آن نام مناسبی پیدا کند.
وقتی کودک عصبانی، ناراحت یا ترسیده است، والدین می‌توانند در سطح چشم او قرار بگیرند و با آرامش احساس او را به زبان بیاورند. برای مثال:
«می‌دونم از اینکه صبر کردی تا حرف من تموم بشه ناراحت شدی.»
یا:
«می‌دونم دوست داشتی بابایی تو رو با خودش ببره و از اینکه نتونستی بری ناراحتی.»
این جملات به کودک کمک می‌کنند به‌تدریج ارتباط میان اتفاق، احساس و واکنش خود را بهتر درک کند.
یکی از نکات مهم در کاهش پرخاشگری کودکان این است که والدین بین احساس کودک و رفتار او تفاوت قائل شوند.
کودک می‌تواند عصبانی باشد، اما این به معنای مجاز بودن کتک زدن، توهین کردن یا آسیب زدن به دیگران نیست.
برای مثال والد می‌تواند بگوید:
«می‌فهمم که از ما عصبانی شدی چون دوست داشتی تلویزیون ببینی، اما الان باید با هم به فروشگاه برویم.»
در مقابل، بهتر است احساس کودک با جملاتی مانند «این که چیزی نیست، نباید ناراحت بشی» بی‌اهمیت جلوه داده نشود.
پذیرفتن احساس به معنای تأیید رفتار پرخاشگرانه نیست؛ بلکه به کودک کمک می‌کند احساس خود را بهتر بشناسد و برای بیان آن راه مناسب‌تری پیدا کند.
کودک باید بداند عصبانی شدن طبیعی است، اما هر رفتاری در هنگام عصبانیت قابل قبول نیست.
برای مثال والدین می‌توانند بگویند:
«می‌دونم عصبانی هستی، اما اجازه نداری دوستت رو کتک بزنی.»
یا:
«می‌تونی عصبانی باشی، ولی نمی‌تونی وسایل رو بشکنی.»
والدین در این مرحله باید خودشان نیز الگوی مناسبی برای مدیریت خشم باشند. اگر والد هنگام عصبانیت دائماً داد بزند، توهین کند یا رفتار پرخاشگرانه داشته باشد، آموزش کنترل خشم به کودک دشوارتر خواهد شد.
والد می‌تواند هنگام عصبانیت به شکل ساده بگوید: «من الان عصبانی هستم و نیاز دارم چند دقیقه آرام باشم.» سپس پس از برطرف شدن عصبانیت، درباره اتفاق پیش‌آمده با کودک صحبت کند.
کودکان همیشه از توضیح مستقیم و گفت‌وگو یاد نمی‌گیرند. استفاده از داستان، بازی، نمایش و موقعیت‌های فرضی می‌تواند آموزش مهارت‌های کنترل خشم را برای آن‌ها قابل‌فهم‌تر و جذاب‌تر کند.
والدین می‌توانند موقعیت‌های مختلف را با کودک بازی کنند و از او بپرسند:
«اگر دوستت اسباب‌بازیت رو بدون اجازه برداشت، چه کار می‌کنی؟»
سپس راهکارهای مختلف را با کودک تمرین کنند.
هر زمان کودک توانست خشم خود را به شکل مناسب‌تری بیان کند، بهتر است والدین همان رفتار مناسب را مورد توجه و تشویق قرار دهند.
اگر رفتارهایی مانند جیغ زدن، پرتاب کردن وسایل یا رفتارهای آسیب‌زننده به خود یا دیگران به‌صورت مکرر اتفاق می‌افتد، بهتر است علت رفتار توسط متخصص کودک بررسی شود.
درمان پرخاشگری در کودکان همیشه به معنای استفاده از دارو نیست. با توجه به علت و شرایط کودک، می‌توان از روش‌های غیردارویی مانند روانشناسی کودک و نوجوان، آموزش مهارت‌های مدیریت خشم و مداخلات تخصصی نوروساینس استفاده کرد.
در روانشناسی، متخصص با بررسی شرایط کودک و عوامل مؤثر بر رفتار پرخاشگرانه، به کودک و والدین کمک می‌کند مهارت‌هایی مانند شناخت احساسات، کنترل تکانه، تحمل ناکامی، حل مسئله و ارتباط مؤثر را یاد بگیرند.
در کنار آن، ابزارهای نوروساینس نیز می‌توانند بر اساس ارزیابی و شرایط فرد، در برنامه درمانی مورد استفاده قرار گیرند.
دارودرمانی برای همه کودکان دارای رفتار پرخاشگرانه ضروری نیست. در برخی شرایط، پرخاشگری ممکن است همراه با یک اختلال یا مشکل روان‌شناختی دیگر باشد و در صورت تشخیص روان‌پزشک کودک و نوجوان، دارو نیز بخشی از برنامه درمان قرار گیرد.
تصمیم درباره مصرف دارو باید پس از ارزیابی شرایط کودک توسط متخصص انجام شود و نمی‌توان برای همه کودکان یک روش درمانی واحد در نظر گرفت.
روان‌شناس کودک و نوجوان می‌تواند با استفاده از روش‌های متناسب با سن کودک، به او و والدین کمک کند عوامل مؤثر بر پرخاشگری را شناسایی کنند و راهکارهای مناسب‌تری برای مدیریت آن یاد بگیرند.
در این فرایند ممکن است روی موضوعاتی مانند:
* شناخت و نام‌گذاری احساسات
* کنترل خشم و تکانه‌ها
* تحمل ناکامی
* مهارت حل مسئله
* ارتباط مؤثر
* اصلاح الگوهای رفتاری
* آموزش والدین
کار شود.
نوروساینس یکی از حوزه‌های تخصصی مورد استفاده در گروه روانشناسی و علوم اعصاب نیک مهر است. در این حوزه، از ابزارهایی مانند نوروفیدبک و لورتا نوروفیدبک برای کمک به تنظیم فعالیت مغز و بهبود عملکردهای مرتبط با شرایط فرد استفاده می‌شود.
نوروفیدبک با استفاده از بازخورد لحظه‌ای فعالیت مغز، به فرد کمک می‌کند الگوهای مشخصی از فعالیت مغزی را بهتر تنظیم کند. لورتا نوروفیدبک نیز یکی از روش‌های پیشرفته‌تر نوروفیدبک است که با تمرکز بر فعالیت نواحی و شبکه‌های مشخص مغزی، در برنامه‌های تخصصی نوروساینس مورد استفاده قرار می‌گیرد.
در مواردی که پرخاشگری با مشکلاتی مانند ضعف در تنظیم هیجان، کنترل تکانه، توجه یا برخی الگوهای خاص عملکرد مغز همراه باشد، متخصص نوروساینس می‌تواند پس از ارزیابی، مناسب‌ترین روش و پروتکل را برای فرد تعیین کند.
استفاده از ابزارهای نوروساینس در کنار ارزیابی تخصصی می‌تواند با هدف کمک به بهبود عملکردهای مرتبط با کنترل هیجان و رفتار انجام شود و برنامه آن متناسب با شرایط هر فرد تنظیم می‌شود.
در گروه روانشناسی و علوم اعصاب نیک مهر، برای بررسی و مدیریت مشکلات مربوط به پرخاشگری و کنترل خشم در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، از ظرفیت دو بخش روانشناسی و نوروساینس استفاده می‌شود.
در بخش نوروساینس، دکتر نیما گنجی و در بخش روانشناسی کودک و نوجوان، سودابه خاکپور فعالیت دارند. بر اساس شرایط و نیازهای هر فرد، ارزیابی انجام شده و برنامه مداخله متناسب با او انتخاب می‌شود.
هدف از این مداخلات، کمک به فرد برای شناخت بهتر هیجان‌ها، مدیریت خشم و کنترل واکنش‌های رفتاری و همچنین بهبود مهارت‌های موردنیاز برای داشتن عملکرد بهتر در زندگی روزمره است.
نویسنده : سید مصطفی حسینی ، مدیر گروه روانشناسی و مرکز نوروفیدبک نیک مهر
این مطلب را به اشتراک بگذارید
لطفاً در زیر نظر خود را در خصوص این مقاله بیان و اگر سوالی دارید مطرح نمائید.
دنبال چه موضوعی هستید؟
در میان مقالات روانشناسی و علوم اعصاب نیک مهر جست‌وجو کنید.
یک پاسخ
ممنونم