اختلال یادگیری خواندن یا نارساخوانی (دیسلکسیا) یکی از انواع اختلالات یادگیری است که می‌تواند توانایی کودک در تشخیص حروف، خواندن کلمات، هجی کردن، درک متن و یادگیری مطالب درسی را تحت تأثیر قرار دهد. نارساخوانی فقط به معنای ضعیف بودن کودک در خواندن نیست و در بسیاری از موارد، کودک با وجود برخورداری از توانایی‌های ذهنی مناسب، در فرایند خواندن و پردازش کلمات با مشکل مواجه میشود.
در این مقاله، سید مصطفی حسینی، مدیر گروه روانشناسی و علوم اعصاب نیک مهر، به پرسش‌هایی مانند اختلال خواندن چیست؟ اختلال نارساخوانی چیست؟ هیپرلکسی چیست؟ علائم نارساخوانی چیست؟ و روش‌های درمان اختلال یادگیری خواندن و درمان اختلال نارساخوانی چیست؟ پاسخ می‌دهد.
مدت زمان مطالعه : 8 دقیقه
اختلال نارساخوانی می‌تواند مشکلات مختلفی را در زندگی تحصیلی و اجتماعی کودک ایجاد کند. یکی از مهم‌ترین مسائل این است که گاهی مشکلات کودک به‌درستی شناخته نمی‌شود و به جای بررسی علت اصلی، او با برچسب‌هایی مانند «کودن»، «کم‌هوش» یا «عقب‌مانده ذهنی» مواجه میشود.
در حالی که اختلال یادگیری خواندن به معنای پایین بودن هوش کودک نیست و لازم است مشکلات مربوط به خواندن، توجه، پردازش اطلاعات و مهارت‌های زبانی به‌صورت تخصصی بررسی شوند. شناخت درست مشکل، یکی از مراحل مهم در انتخاب روش مناسب برای درمان اختلال یادگیری خواندن است.
برخی کودکان دارای اختلال یادگیری خواندن بسیاری از واژه‌ها و مفاهیم را می‌دانند، اما در تشخیص حروف، کلمات یا نشانه‌های نوشتاری و چاپی با مشکل مواجه هستند. این کودکان ممکن است یک کلمه را بارها ببینند، اما همچنان در شناسایی یا خواندن صحیح آن دچار مشکل شوند.
این مسئله در ارزیابی و انتخاب روش درمان اختلال نارساخوانی اهمیت زیادی دارد.
در برخی کودکان ممکن است توانایی خواندن کلمات وجود داشته باشد، اما کودک معنای آنچه را که می‌خواند به‌خوبی درک نکند. این وضعیت می‌تواند در قالب هیپرلکسی دیده شود و نیازمند بررسی دقیق مهارت‌های زبانی، درک مطلب و فرایند پردازش اطلاعات است.
بنابراین، صرف توانایی خواندن کلمات به معنای طبیعی بودن تمام مهارت‌های خواندن نیست و در فرایند درمان اختلال یادگیری خواندن باید درک مطلب نیز مورد توجه قرار گیرد.
اختلال خواندن معمولاً در سال‌های مدرسه بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. کودک ممکن است به دلیل مشکل در خواندن صورت سؤال‌ها و متن کتاب‌ها، در درس‌هایی مانند علوم، ریاضی و سایر دروس نیز با مشکل مواجه شود.
برای مثال، ممکن است کودک مفهوم یک مسئله ریاضی را متوجه شود، اما به دلیل اینکه نمی‌تواند صورت سؤال را به‌درستی بخواند، پاسخ مناسبی ارائه ندهد. در چنین شرایطی ممکن است مشکل کودک به اشتباه به کم‌هوشی یا بی‌دقتی نسبت داده شود.
شناخت این تفاوت، بخش مهمی از ارزیابی و درمان اختلال نارساخوانی است.
۱. تفاوت در عملکرد نواحی مرتبط با زبان
برخی تفاوت‌ها در عملکرد و پردازش نواحی مغزی مرتبط با زبان و خواندن می‌توانند با مشکلات نارساخوانی ارتباط داشته باشند.
۲. مشکلات توجه و تمرکز
توجه و تمرکز نقش مهمی در یادگیری و پردازش اطلاعات دارند. وجود مشکلات توجه می‌تواند فرایند یادگیری خواندن را دشوارتر کند و هنگام ارزیابی کودک باید مورد بررسی قرار گیرد.
۳. تفاوت در برتری جانبی مغز
تفاوت‌های مربوط به سازمان‌دهی و برتری جانبی مغز نیز در برخی دیدگاه‌ها در بررسی مشکلات یادگیری مورد توجه قرار گرفته‌اند.
۴. عوامل محیطی
شرایط محیطی، کیفیت آموزش، میزان تمرین و شرایط یادگیری می‌توانند بر عملکرد کودک در خواندن تأثیر بگذارند.
۵. محدود بودن دامنه واژگان
دامنه واژگان و مهارت‌های زبانی کودک نیز می‌تواند بر توانایی او در خواندن و درک متن تأثیرگذار باشد.
بنابراین، برای انتخاب روش مناسب درمان اختلال یادگیری خواندن لازم است مجموعه‌ای از عوامل شناختی، زبانی، توجهی و آموزشی مورد بررسی قرار گیرد.
هنگامی که فرد یک کلمه را می‌خواند، چندین فرایند شناختی به‌صورت هماهنگ انجام می‌شوند. برای مثال، وقتی کودک کلمه «گربه» را می‌بیند، ابتدا حروف موجود در کلمه را تشخیص می‌دهد و سپس این اطلاعات در حافظه و سیستم پردازش زبانی مورد استفاده قرار می‌گیرد تا کلمه به‌عنوان یک واحد معنادار شناسایی شود.
پس از شناسایی کلمه، معنای آن در ذهن فعال میشود و فرد می‌تواند مفهوم کلمه را درک کند و در صورت نیاز، تصویر ذهنی مرتبط با آن را شکل دهد.
در کودکان دارای اختلال نارساخوانی ممکن است در یکی از این مراحل، از تشخیص حروف و کلمات گرفته تا پردازش واج‌ها، ترکیب حروف، سرعت خواندن یا درک مطلب، مشکل وجود داشته باشد. به همین دلیل، شناخت دقیق محل مشکل در فرایند ارزیابی و درمان اختلال نارساخوانی اهمیت دارد.
اختلال خواندن و نارساخوانی می‌تواند با الگوهای متفاوتی بروز پیدا کند. برخی از انواع کمتر شایع نیز در ارزیابی‌های تخصصی مورد بررسی قرار می‌گیرند.
در برخی موارد، فرد در خواندن کلمات انتزاعی که تصویر یا معنای ملموس مشخصی ندارند، مشکل بیشتری دارد؛ برای مثال ممکن است خواندن کلمه‌ای مانند «مهربانی» برای او دشوارتر از کلمه‌ای مانند «گربه» باشد.
شناخت نوع و الگوی اختلال می‌تواند به انتخاب مداخلات مناسب برای درمان اختلال یادگیری خواندن کمک کند.
برخی افراد دارای مشکلات خواندن ممکن است در پردازش سریع اطلاعات کلامی نیز با دشواری مواجه باشند. در چنین شرایطی، فرد ممکن است احساس کند دیگران خیلی سریع صحبت می‌کنند یا برای دنبال کردن صحبت‌های آن‌ها به زمان بیشتری نیاز دارد.
این موضوع نیز در ارزیابی جامع مشکلات یادگیری و انتخاب روش مناسب درمان اختلال نارساخوانی قابل بررسی است.
وجود یک یا چند مورد از این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای ابتلای کودک به نارساخوانی نیست، اما می‌تواند نشانه‌ای برای ارزیابی دقیق‌تر مهارت‌های زبانی و یادگیری باشد.
با شروع مدرسه، نشانه‌های اختلال یادگیری خواندن معمولاً واضح‌تر می‌شوند. برخی از مهم‌ترین علائم نارساخوانی عبارت‌اند از:
* وارونه یا معکوس خواندن برخی کلمات، مانند خواندن «زور» به جای «روز»
* اشتباه گرفتن کلمات شبیه به یکدیگر، مانند «غار» و «غاز» یا «جای» و «چای»
* حدس زدن کلمات با توجه به حروف ابتدایی یا انتهایی
* مشکل قابل توجه در هجی کردن کلمات
* بیان تنها بخشی از صداهای تشکیل‌دهنده کلمه هنگام خواندن
* بی‌میلی یا مقاومت نسبت به یادگیری خواندن
* عدم مکث مناسب در پایان جمله و توجه نکردن به علائم نگارشی
* مشکل در خواندن کلمات جدید با صدای بلند
* بروز برخی مشکلات رفتاری در کلاس
* کوتاه بودن دامنه توجه و مشکل در تمرکز
* افت تحصیلی
* وجود مشکلات بینایی یا شنوایی که می‌تواند بر عملکرد خواندن تأثیر بگذارد
* بروز برخی مشکلات هیجانی
* احساس ناامیدی، بی‌کفایتی یا کاهش اعتمادبه‌نفس
* تردید هنگام خواندن شفاهی و گاهی بروز ناروانی در گفتار
* حرکت دادن سر به جای دنبال کردن متن با حرکت چشم‌ها
* خواندن کلمه به کلمه و نداشتن روانی مناسب در خواندن
این نشانه‌ها باید در کنار سابقه رشد، وضعیت آموزشی و سایر مهارت‌های شناختی و زبانی کودک بررسی شوند تا بتوان مناسب‌ترین مسیر را برای درمان اختلال یادگیری خواندن مشخص کرد.
درمان اختلال خواندن باید متناسب با علت، شدت مشکل، سن کودک و مهارت‌هایی که تحت تأثیر قرار گرفته‌اند انتخاب شود. معمولاً یک روش واحد برای همه کودکان مناسب نیست و ممکن است به ترکیبی از مداخلات تخصصی نیاز باشد.
دارودرمانی در برخی شرایط و با تشخیص روانپزشک می‌تواند برای مشکلات همراه با اختلال یادگیری، مانند برخی مشکلات توجه یا علائم همزمان، مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال، دارو به‌تنهایی معمولاً مهارت خواندن را آموزش نمی‌دهد و در صورت وجود نارساخوانی، مداخلات تخصصی آموزشی و توانبخشی نیز اهمیت دارند.
روانشناس کودک و کاردرمانگر می‌توانند با توجه به شرایط کودک، مهارت‌های شناختی، زبانی، توجهی و یادگیری او را ارزیابی کرده و برنامه مداخله‌ای متناسب با نیازهای کودک ارائه دهند.
در این مسیر، علاوه بر کار روی مهارت‌های خواندن، توجه به اعتمادبه‌نفس، انگیزه یادگیری و مشکلات هیجانی ناشی از تجربه‌های ناموفق تحصیلی نیز اهمیت دارد.
مداخلات تخصصی می‌توانند یکی از بخش‌های اصلی برنامه درمان اختلال نارساخوانی باشند و در صورت نیاز در کنار سایر روش‌های درمانی مورد استفاده قرار گیرند.
ابزارهای نوروساینس مانند نوروفیدبک و لورتا به‌عنوان بخشی از برنامه مداخله می تواند در خصوص افراد دارای اختلال یادگیری استفاده شود. این روش ها روی سیستم عصب شناختی فرد تاثیر میگذارند و باعث می شوند نقاطی از مغز که دچار مشکل است بهبود پیدا کنند و بالطبع آن اختلال یادگیری فرد بهبود پیدا کند. البته لازم به ذکر است که پروتکل های درمانی که توسط متخصص این حیطه نوشته می شود از خود دستگاه مهمتر است چون اگر پروتکل اشتباه نوشته شود درمانی صورت نگیرد.
درمان اختلال یادگیری در گروه روانشناسی و علوم اعصاب نیک مهر به دو بخش خدمات مرتبط با روانشناسی کودک و نوجوان و خدمات مربوط به نوروساینس تقسیم می شود. در بخش نوروساینس، دکتر نیما گنجی بوسیله نقشه مغزی علت اختلال یادگیری مراجع را مورد ارزیابی قرار داده و بر مبنای آن پروتکل درمانی مختص مراجع نوشته می شود و کار با لورتا و یا نوروفیدبک انجام خواهد شد. در بخش روانشناسی کودک و نوجوان، سودابه خاکپور و محبوبه باقری فعالیت دارند که اگر کار درمان به این دو درمانگر مربوط شود همزمان با لورتا یا نوروفیدبک کار با روانشناس هم انجام خواهد شد.
نویسنده : سید مصطفی حسینی ، مدیر گروه روانشناسی و مرکز نوروفیدبک نیک مهر
این مطلب را به اشتراک بگذارید
لطفاً در زیر نظر خود را در خصوص این مقاله بیان و اگر سوالی دارید مطرح نمائید.
4 پاسخ
سلام و عرض ادب
کودک ۵ ساله پسر دارم با بیان بسیار قوی و روان اعتماد بنفس بالا داستان های طولانی را از ۲ سالگی به راحتی یاد می‌گرفت و تکرار میکرد…
اما برایم جالب هس که یکی از این اختلالات را دارد و مدتها است ذهنم را درگیر از هر کس هم سوال کردم گفتن طبیعی است و خود به خود رفع میشود تا شما در برنامه طبیب مطرح کردید.
برعکس نویسی!هر چیزی مینویسم انگار در آینه می‌بیند!چه باید کرد ؟لطفا مرا راهنمایی کنید.
باسپاس
سلام وقت بخیر
باید توسط دکتر گنجی، نقشه مغزی گرفته شود و بعد از بررسی کاملا مشخص میشه که از اختلال یادگیری است یا چیز دیگه
سلام خسته نباشید من ۱۹سالمه و دچار نارسا خوانی هستم .باید به متخصص چه زمینه مراجعه کنم ؟اگر بخواهم دارو درمانی شوم نام داروی آن چیست ؟چه عوارضی دارد ؟مدت درمان چقدر است ؟درمورد گفتار درمانی هم توضحیاتی بیان بفرمایید. در این روش چه کار هایی برای بهبود بیمار ارائه میشود اگر ممکن است مثال بزنید متشکرم از لطف شما دوست عزیز و بزگوارم ممنون
سلام و وقتتون بخیر داروی خاصی برای درمان نارساخوانی نداریم و بهترین روش برای درمان این موضوع دستگاههای نوروساینس از جمله لورتا است که می تواند خیلی کمک کننده باشد و بدون عوارض جانبی می باشد. در قسمت کار درمانی هم روانشناس یا کار درمانگر با یکسری تکنیک های خاص این موضوع رو حل خواهند کرد منتهی درمان اصلی همان درمان های نوروساینس می باشد