اختلال اوتیسم یا اختلال طیف اوتیسم (ASD) یک اختلال رشدی ـ عصبی است که می‌تواند بر ارتباط، تعاملات اجتماعی، رفتار و نحوه پردازش اطلاعات تأثیر بگذارد. افراد دارای اوتیسم با یکدیگر تفاوت زیادی دارند و ممکن است علائم و نیازهای متفاوتی داشته باشند. به همین دلیل، اوتیسم به صورت یک «طیف» در نظر گرفته می‌شود.
درمان اوتیسم به معنای از بین بردن کامل این اختلال نیست، بلکه هدف اصلی مداخلات، کمک به فرد برای افزایش مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی، بهبود استقلال، تقویت یادگیری و توجه و مدیریت برخی مشکلات رفتاری، حسی و هیجانی است.
نحوه یادگیری و پردازش اطلاعات نیز در افراد دارای اوتیسم می‌تواند متفاوت باشد. برای مثال، ممکن است کودک هنگام شنیدن چند دستور پشت سر هم، فقط بخشی از آنها را پردازش کند، اما اگر دستورها کوتاه و جداگانه بیان شوند، عملکرد بهتری داشته باشد.
همچنین شدت اوتیسم را نمی‌توان فقط بر اساس میزان هوش، توانایی صحبت کردن یا ظاهر کودک مشخص کرد. ممکن است کودکی به‌خوبی صحبت کند و توانایی شناختی خوبی داشته باشد، اما در تعاملات اجتماعی، انعطاف‌پذیری رفتاری یا پردازش حسی با مشکلات قابل‌توجهی مواجه باشد.
مدت زمان مطالعه : 7 دقیقه
علائم اختلال طیف اوتیسم معمولاً در سال‌های اول زندگی ظاهر می‌شوند، اما زمان بروز و شدت آنها در کودکان مختلف متفاوت است. بعضی نشانه‌ها ممکن است در سال اول زندگی دیده شوند و برخی دیگر در حدود ۲ تا ۳ سالگی بیشتر مشخص شوند.
برخی از نشانه‌هایی که ممکن است در حدود ۶ ماهگی تا یک سالگی دیده شوند عبارت‌اند از:
* تماس چشمی کم یا غیرمعمول
* واکنش کمتر به لبخند و تعامل با والدین
* کاهش یا غیرمعمول بودن صداها و حرکات ارتباطی مانند غان و غون کردن
* واکنش غیرمعمول به صدا یا نام خود
در این سنین ممکن است نشانه‌هایی مانند موارد زیر بیشتر دیده شوند:
* اشاره نکردن برای نشان دادن چیزی که کودک می‌خواهد
* استفاده کم از حرکات ارتباطی مانند دست تکان دادن
* پاسخ ندادن یا پاسخ نامنظم هنگام صدا زدن نام کودک
* تأخیر در گفتار یا کم بودن تعداد کلمات
* علاقه کمتر به بازی و تعامل با دیگران
* تکرار کلمات یا جملات (اکولالیا)
* بازی‌های تکراری یا غیرمعمول
* تمرکز روی بخش خاصی از اسباب‌بازی، مانند چرخاندن چرخ آن
* علاقه شدید و انعطاف‌ناپذیر به موضوعات خاص
* ناراحتی شدید هنگام تغییر برنامه یا محیط
* حرکات تکراری مانند بال‌زدن دست‌ها، دست‌زدن یا تاب‌خوردن
در برخی کودکان ممکن است ابتدا مهارت‌هایی مانند گفتن چند کلمه، ارتباط چشمی یا تعامل اجتماعی وجود داشته باشد و بعد بخشی از این مهارت‌ها از بین برود. این تغییر ممکن است در حدود ۱۸ تا ۲۴ ماهگی دیده شود و نیاز به بررسی تخصصی دارد.
البته وجود یک یا دو مورد از این نشانه‌ها به تنهایی به معنی ابتلای کودک به اوتیسم نیست. تشخیص اختلال طیف اوتیسم بر اساس مجموعه‌ای از علائم، سابقه رشد و ارزیابی تخصصی انجام می‌شود.
عوامل ژنتیکی از مهم‌ترین عوامل شناخته‌شده مرتبط با اختلال طیف اوتیسم هستند. تغییرات ژنتیکی مختلف می‌توانند بر رشد و عملکرد مغز تأثیر بگذارند.
برخی عوامل مرتبط با دوران بارداری و تولد، مانند تولد زودرس، وزن بسیار پایین هنگام تولد و بعضی شرایط یا عوارض جدی دوران بارداری، می‌توانند با افزایش احتمال بروز اختلالات رشدی همراه باشند.
رشد و سازمان‌دهی شبکه‌های مغزی در افراد دارای اوتیسم می‌تواند با سایر افراد متفاوت باشد و این تفاوت‌ها ممکن است در نحوه پردازش اطلاعات، ارتباط، تعامل اجتماعی و رفتار نقش داشته باشند.
واکسن‌ها یا شیوه تربیت والدین باعث ایجاد اوتیسم نمی‌شوند.
در حال حاضر درمانی که بتواند اختلال طیف اوتیسم را به طور کامل از بین ببرد وجود ندارد. با این حال، مداخلات مختلف می‌توانند به بهبود مهارت‌ها و مدیریت مشکلات همراه با اوتیسم کمک کنند.
بنابراین وقتی درباره درمان اوتیسم صحبت می‌کنیم، منظور مجموعه‌ای از روش‌های مداخله‌ای است که با توجه به شرایط و نیازهای هر فرد انتخاب می‌شوند.
هر کودک دارای اوتیسم شرایط متفاوتی دارد و ممکن است به یک یا چند نوع مداخله نیاز داشته باشد. به همین دلیل، انتخاب روش درمان باید پس از ارزیابی تخصصی انجام شود.
روش‌های مختلفی برای کمک به افراد دارای اختلال طیف اوتیسم وجود دارد. مهم‌ترین مداخلات شامل موارد زیر است:
مداخلات رفتاری و رشدی می‌توانند با استفاده از بازی، تعامل و آموزش مهارت‌های مختلف انجام شوند. هدف این مداخلات می‌تواند کمک به رشد مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی، رفتاری و یادگیری کودک باشد.
در بسیاری از این روش‌ها، والدین نیز آموزش می‌بینند تا بتوانند بخشی از تمرین‌ها و مداخلات را در محیط خانه ادامه دهند.
یکی از روش‌های مهم در برنامه درمان اوتیسم، گفتاردرمانی است؛ به‌خصوص برای کودکانی که در زمینه گفتار، زبان یا ارتباط اجتماعی مشکل دارند.
گفتاردرمانی می‌تواند به بهبود مهارت‌های گفتاری و زبانی و همچنین توانایی برقراری ارتباط کمک کند. در کودکانی که توانایی صحبت کردن محدودی دارند نیز ممکن است از روش‌های ارتباطی جایگزین یا مکمل استفاده شود.
کاردرمانی می‌تواند در برخی از کودکان دارای اوتیسم برای تقویت مهارت‌های مورد نیاز در زندگی روزمره مورد استفاده قرار گیرد.
این مداخلات ممکن است در زمینه‌هایی مانند:
* مهارت‌های روزمره
* حرکات ظریف و درشت
* مهارت‌های حرکتی
* برخی مشکلات پردازش حسی
به کودک کمک کنند.
هیچ دارویی خودِ اختلال اوتیسم را درمان نمی‌کند؛ اما در برخی افراد، مشکلات همراه با اوتیسم ممکن است نیاز به دارودرمانی داشته باشند.
برای مثال، در صورت وجود مشکلاتی مانند بیش‌فعالی، تکانشگری شدید، اضطراب یا تحریک‌پذیری، پزشک ممکن است با توجه به شرایط فرد دارو تجویز کند.
دارودرمانی باید حتماً تحت نظر پزشک انجام شود و نوع دارو و میزان آن بر اساس شرایط هر فرد تعیین می‌شود.
نوروفیدبک و لورتا از روش‌هایی هستند که در برخی مراکز برای کمک به مشکلات همراه با اختلال طیف اوتیسم مورد استفاده قرار می‌گیرند.
هدف از استفاده از این روش‌ها می‌تواند کمک به برخی مشکلات شناختی و رفتاری مانند توجه و تمرکز، خودتنظیمی و کنترل برخی رفتارها باشد.
در صورتی که این روش‌ها برای کودک مناسب تشخیص داده شوند، نوع و تعداد جلسات باید بر اساس ارزیابی تخصصی و شرایط فرد تعیین شود.
تشخیص و شروع مداخلات مناسب در سنین پایین می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد، زیرا دوران کودکی دوره مهمی برای رشد مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی و یادگیری است.
با این حال، نیازهای کودکان دارای اوتیسم یکسان نیست. ممکن است یک کودک بیشتر به گفتاردرمانی نیاز داشته باشد، در حالی که برای کودک دیگر تمرکز اصلی روی مهارت‌های رفتاری، پردازش حسی یا مهارت‌های روزمره باشد.
به همین دلیل، درمان اوتیسم در کودکان بهتر است بر اساس ارزیابی دقیق و متناسب با نقاط قوت و ضعف هر کودک برنامه‌ریزی شود.
در گذشته از اصطلاح اوتیسم کلاسیک برای افرادی استفاده می‌شد که مشکلات مشخصی در ارتباط اجتماعی، گفتار و رفتارهای تکراری داشتند. این افراد ممکن است همزمان با مشکلات حسی یا یادگیری نیز مواجه باشند.
در گذشته اصطلاح سندرم آسپرگر برای افرادی به کار می‌رفت که معمولاً توانایی زبانی و شناختی نسبتاً خوبی داشتند، اما در تعاملات اجتماعی و انعطاف‌پذیری رفتاری مشکل داشتند.
امروزه آسپرگر به عنوان یک تشخیص جداگانه در طبقه‌بندی‌های تشخیصی اصلی استفاده نمی‌شود و این افراد، در صورت داشتن معیارهای لازم، در طیف اختلال اوتیسم قرار می‌گیرند.
افراد دارای اختلال طیف اوتیسم از نظر میزان حمایت مورد نیاز با یکدیگر متفاوت هستند. در طبقه‌بندی تشخیصی، سه سطح حمایت در نظر گرفته می‌شود:
* سطح ۱: نیاز به حمایت
* سطح ۲: نیاز به حمایت قابل‌توجه
* سطح ۳: نیاز به حمایت بسیار قابل‌توجه
بنابراین، همه افراد دارای اوتیسم شرایط و نیازهای یکسانی ندارند.
در گروه روانشناسی و علوم اعصاب نیک مهر، ابتدا کودک توسط دکتر نیما گنجی ویزیت و ارزیابی می‌شود و در صورت نیاز، نقشه مغزی نیز انجام خواهد شد.
بر اساس توضیحات این مرکز، نتایج ارزیابی و نقشه مغزی در کنار بررسی شرایط کودک توسط دکتر گنجی مورد بررسی قرار می‌گیرد و در صورت صلاحدید ایشان، پروتکل درمانی مناسب برای کودک تعیین می‌شود.
در صورت مناسب بودن لورتا و نوروفیدبک برای کودک، جلسات درمانی بر اساس پروتکل تعیین‌شده انجام خواهد شد. همچنین اگر کودک نیاز به دارودرمانی داشته باشد، ممکن است دارو نیز با نظر پزشک در کنار سایر مداخلات تجویز شود.
لورتا و نوروفیدبک در این مرکز برای کودکان از حدود ۴ سال و نیم به بالا قابل انجام است.
هدف از درمان اوتیسم، کمک به بهبود مهارت‌ها و مدیریت مشکلات همراه با این اختلال و در نهایت کمک به افزایش توانایی و کیفیت زندگی کودک و خانواده است. انتخاب روش درمانی نیز باید متناسب با شرایط هر کودک و پس از ارزیابی تخصصی انجام شود.
نویسنده : سید مصطفی حسینی ، مدیر گروه روانشناسی و مرکز نوروفیدبک نیک مهر
این مطلب را به اشتراک بگذارید
لطفاً در زیر نظر خود را در خصوص این مقاله بیان و اگر سوالی دارید مطرح نمائید.
